AI als ontstopper voor het notariaat

Het Nederlandse notariaat staat sterk onder druk. Het aantal gepasseerde notariële akten bereikt recordhoogtes terwijl het totaal aantal notarissen al jaren afneemt. Tussen 2016 en 2026 is het aantal notarissen gedaald van 1.283 naar rond 1.181, terwijl in het afgelopen jaar meer dan twee miljoen akten werden gepasseerd - een historisch record. Sommige notarissen zeggen zelfs tegen het NOS-journaal pas over 5 maanden een afspraak te kunnen maken met een cliënt. Deze combinatie van meer werk en minder mensen zorgt voor langere wachttijden, overbelasting van bestaande medewerkers en risico’s voor de kwaliteit van dienstverlening.

Juist voor het notariaat lijkt de omarming van Generatieve Artificiële Intelligentie (GenAI) een uitkomst. Tegelijkertijd is het notariaat een van de meest waardengedreven juridische beroepen, met wettelijke taken die niet te automatiseren zijn. Het passeren van authentieke akten vereist tussenkomst van een openbaar ambtenaar. De notaris moet persoonlijk vaststellen of partijen hun wil vrij en bewust vormen, belangen zorgvuldig afwegen en beoordelen of een rechtshandeling niet in strijd is met wet, openbare orde of goede zeden. Daarnaast blijft de poortwachtersrol onder de Wwft een persoonlijke verantwoordelijkheid, net als beroepsethiek en tuchtrechtelijke aansprakelijkheid. Automatisering kan ondersteunen bij voorbereiding en administratie, maar kan deze kernverantwoordelijkheden juridisch niet vervangen. Toch zal de komende jaren door AI het notariaat ingrijpend veranderen op de volgende vijf terreinen.

Efficiëntie

De meest directe verandering is de verregaande automatisering van routinematig werk. AI-systemen nemen voorbereidende werkzaamheden over zoals het analyseren van dossiers, het opstellen van conceptakten, het samenvatten van juridische informatie en het doorzoeken van grote hoeveelheden documenten. Taken die voorheen veel tijd vroegen van notarissen en kandidaat-notarissen, worden in minuten uitgevoerd. Dit leidt tot kortere doorlooptijden, lagere foutkansen en een aanzienlijk hogere productiviteit. In een sector die al jaren kampt met hoge werkdruk en personeelskrapte, is dit geen luxe maar een noodzaak.

De tweede verandering ligt in kwaliteitscontrole en risicobeheersing. AI wordt steeds beter in het signaleren van inconsistenties, ontbrekende clausules en afwijkingen van standaardmodellen. Door continu mee te lezen en te controleren, fungeert AI als een tweede paar ogen dat nooit moe wordt. Dit versterkt de interne kwaliteitsborging en verkleint het risico op kostbare fouten. Belangrijk daarbij is dat deze systemen worden ingezet binnen afgeschermde, soevereine omgevingen die voldoen aan de strenge eisen van vertrouwelijkheid en beroepsgeheim.

Menselijker

De derde verandering is paradoxaal maar wezenlijk: het notariaat wordt menselijker. Doordat AI een groot deel van het voorbereidende en administratieve werk overneemt, ontstaat ruimte voor persoonlijk contact, uitleg en maatwerk. De rol van de notaris verschuift verder richting adviseur en regisseur van complexe juridische beslissingen. Cliënten verwachten niet alleen snelheid, maar vooral duiding en zekerheid bij ingrijpende levensgebeurtenissen zoals een woningkoop, bedrijfsoverdracht of nalatenschap. AI kan informatie aandragen, maar geen belangen wegen of morele en juridische spanningen overbruggen.

De vierde verandering betreft het vakmanschap zelf. AI-geletterdheid wordt een kerncompetentie. Notarissen en medewerkers moeten leren begrijpen wat AI wel en niet kan, hoe output beoordeeld moet worden en waar juridische verantwoordelijkheid altijd menselijk blijft. Dit vraagt om opleiding, nieuwe werkafspraken en een cultuur waarin technologie kritisch maar constructief wordt gebruikt. Kantoren die hierin investeren, bouwen niet alleen technologische voorsprong op, maar ook vertrouwen bij cliënten en toezichthouders.

Vertrouwen

De vijfde verandering speelt zich af op systeemniveau en raakt aan digital trust. AI dwingt het notariaat om explicieter na te denken over dataveiligheid, transparantie en controle. Wetgeving en toezicht zullen de komende jaren verder worden aangescherpt, waardoor verantwoord gebruik van AI geen keuze maar een randvoorwaarde wordt. Het notariaat kan hierin juist een voorbeeldfunctie vervullen door te laten zien hoe technologische innovatie hand in hand kan gaan met rechtszekerheid en publieke betrouwbaarheid.

Tegenover deze vijf veranderingen staat de fundamentele constante: de notaris blijft een onafhankelijk en onpartijdig juridisch functionaris die verantwoordelijk is voor de inhoud en rechtsgeldigheid van akten. AI kan ondersteunen, versnellen en signaleren, maar niet beslissen. De wettelijke taak, de persoonlijke aansprakelijkheid en het vertrouwen dat de samenleving in het notariaat stelt, blijven onverminderd menselijk verankerd. Degenen die AI weten te verbinden aan de klassieke waarden van het vak hervormen een notariaat dat sneller, slimmer en toekomstbestendig is, zonder zijn ziel te verliezen.

Dit artikel verscheen eerder op dutchcowboys: https://www.dutchcowboys.nl/online/ai-als-ontstopper-voor-het-notariaat